معمار آرزوها ; زمان معمار است

پایه و اساس هنر دینی، تمثیل‌گرایى است، بویژه در هنر اسلامى و با استفاده از قرآن که سرشار از رمز و رازهاى معنوى است و به نحوى موجز و عالى حقایق را بیان می‌دارد و همچنین وجود احادیث معتبر و در نهایت عرفان اسلامی، که همة اینها منشأ ظهور و بروز انواع هنرها بوده است و عینیت بخشیدن به مفاهیم عالى اسلامی، کارى است بزرگ که باعث دگرگونى کیفى محیط بیرونى شده است. هنر اسلامی، هنر تفکر و تأمل و کشف و شهود است و لذا هر عنصری، تزیینی، یا ساخت معماریى در آن داراى مفهومى عمیق و ریشه‌دار است که به راحتى از کنار آنها نمی‌‌توان گذشت.

یکی از مشخصات معمارى اماکن دینى ورودیها هستند که در مساجد به صورت دروازه‌هاى بلندی نمایان شده‌‌اند که به حیاط منتهى می‌شوند. دروازه‌هاى بلند با ارتفاع زیاد خود، یادآور رحمت واسعة خداوند است که آدمى در ابتداى ورود با دیدن عظمت و بلندى دروازه‌ها، و سیل جمعیتى که مشتاقانه وارد خانة خدا می‌شوند، احساس می‌کند که رحمت خدا پذیریاى همة بندگان است و از این روست که در موقع نماز که درهاى رحمت الهى گشوده می‌گردد، بانگ اذان بلند می‌شود و فریاد برمی‌آورد که «حى على الفلاح» بشتابید به سوى رستگاری، در پناه رحمت خدا.

بعد از دروازة بلند، حیاطى فراخ و وسیع قرار دارد و در وسط آن، حوض بزرگى براى تطهیر نمازگزاران به چشم می‌خورد. تطهیر و پاکیزگی، شرط اصلى براى نمازگزاران است و در همة مذاهب بشرى از آغاز پیدایش خود تطهیر شرط دخول به حریم الهى بوده است و هیچ عابدى و سالک راهى بدون تطهیر، اذن دخول نمی‌یافته است. در مساجد نیز حوض و وضوخانه براى پاکیزگی، از ارکان اصلى بناست و عابد با تطهیر ظاهر، از هر چه پلیدی و آلودگى باطن تبرى می‌جوید، شیطان را از خود می‌راند و آنگاه قدم به ساحت قدس الهى می‌نهد.

گرداگرد حیاط را طاق نماها و ایوانها با سقفهاى بلند احاطه کرده‌‌اند و شبستان بزرگى که محراب در آنجا واقع شده است و گنبدى رفیع بر فراز آن وجود دارد.